TYPISCH JAREN 30
De erker is een van de meest herkenbare kenmerken van een jaren 30 woning. Maar wat is eigenlijk de functie van een erker? En hoe zorg je ervoor dat zo’n bijna 100 jaar oude erker energiezuinig en bouwtechnisch in orde blijft?
Het komt voor in veel verschillende vormen en maten. Van binnen is het vaak een gezellige plek, maar in de praktijk roept zo’n erker ook vragen op. Wat doe je ermee in de woonkamer? Hoe kun je een erker verduurzamen? En welke bouwkundige gebreken komen vaak voor bij een erker van bijna 100 jaar oud?
Wat is een erker precies?
Een erker is een uitgebouwde nis aan de voorgevel van een woning, voorzien van ramen aan de voor- en zijkanten. Bij jaren 30 woningen heeft de erker een plat dakje en een horizontale raamverdeling. Het staat symbool voor de verbinding tussen binnen en buiten.
Wat is de functie van een erker aan de woning?
Op het eerste gezicht heeft de erker geen heel duidelijke functie. Het vergroot het woonoppervlak meestal met hooguit iets meer dan een vierkante meter. Extra woonruimte toevoegen lijkt dus niet de belangrijkste reden te zijn geweest. Wat is dan wel de functie van de erker?Laat een erker meer licht binnen?
Een vaak genoemde functie van de erker is dat hij veel licht binnenlaat door het glas aan de voorkant en zijkanten. Daarom wordt de erker ook weleens een lichtvanger genoemd. Strikt genomen is dat onzin. Het dakje van de erker houdt namelijk ook daglicht tegen. Een groot raam zonder erker laat vaak meer licht binnen dan een erker van dezelfde breedte.Waarom geeft een erker een andere blik op de straat?
De erker is vooral een aparte plek in de ruimte. Als je in de erker staat of zit, krijg je een andere blik op de straat. Door de vorm van de erker kun je langs de gevel kijken en zie je meer van de straat. Dat geeft niet alleen een mooi overzicht, maar is ook praktisch: je ziet bijvoorbeeld eerder wie er voor de deur staat.
Hoe verbindt een erker binnen en buiten?
In een erker voelt het alsof je niet helemaal binnen bent, maar ook nog niet buiten. Je zit als het ware in een overgangsruimte tussen woning en straat. Dat past goed bij een belangrijk thema in jaren 30 architectuur: de verbinding tussen binnen en buiten.
De erker maakt die verbinding heel tastbaar. Het interieur komt een stukje naar voren in de gevel, terwijl de straat en de tuinbeleving dichter bij de woonkamer komen. Juist daarom is de erker zo’n kenmerkend onderdeel van de jaren 30 woning.
Welke rol speelt de erker in het gevelbeeld van een jaren 30 woning?
De erker aan de voorkant van de woning speelt een belangrijke rol in het gevelbeeld. Het platte dak en de raamindeling benadrukken de horizontale belijning van de gevel. Die horizontaliteit is één van de herkenbare kenmerken van de jaren 30 architectuur.
Bij rijwoningen zie je vaak dat de erkers van naastgelegen woningen optisch met elkaar verbonden zijn. Daardoor worden de horizontale lijnen in de straat nog sterker. De erker is dus niet alleen belangrijk voor de woning zelf, maar ook voor het straatbeeld.
Waarom is de raamverdeling van een jaren 30 erker belangrijk?
De horizontale belijning komt ook terug in de raamverdeling van de erker. Veel erkers hebben een horizontale regel in het kozijn. Die noemen we het kalf. Bij een erker renoveren wordt dit onderdeel vaak weggehaald, zodat er een groter glasvlak ontstaat. Dat levert misschien meer licht op, maar het maakt het gevelbeeld vaak armer. De oorspronkelijke verhouding in het kozijn verdwijnt en daarmee verliest de erker een deel van zijn karakter. Als wij dit tegenkomen, proberen we het originele ontwerp waar mogelijk te herstellen.Welke soorten erkers komen voor bij jaren 30 woningen?
Er zijn veel verschillende soorten erkers. Sommige erkers zijn afgeschuind aan één of twee kanten. Deze trapeziumvormige erker zie je veel bij jaren 30 woningen, omdat deze vorm in die periode populair was. Andere erkers hebben een balkon of lopen door op de eerste verdieping. Er zijn ook erkers die aan de gevel hangen, maar die zie je minder vaak bij jaren 30 woningen. Dat zijn meestal oudere erkers uit de achttiende of negentiende eeuw.Waarom heeft de ene erker een balkon en de andere niet?
Of een erker ook een balkon heeft, of wordt doorgezet op de verdieping, hing af van de architect en het bouwbudget. De dubbellaagse erker lijkt vooral aan het begin van de jaren 30 populair te zijn geweest. Tegen het einde van de jaren 30 kwamen er vaker erkers voor die alleen op de begane grond zaten."Wist je dat de erkervorm zich ook doorzet in de fundering?"
Kwamen erkers ook in andere periodes voor?
De erker is niet bedacht in de jaren 30. Ook in de 19e eeuw en ver daarvoor kwamen erkers al voor. In woningen uit die tijd hangen ze vaak aan de gevel. Dat zijn de zogenoemde hangerkers. Ook bij kastelen zie je erkers terug. Daar ligt waarschijnlijk de oorsprong van het idee.
Waar komt de erker oorspronkelijk vandaan?
De erker is afgekeken van vestingen uit het Midden-Oosten. Daar werden houten uitstulpingen gemaakt waar de wacht in kon staan. Zo had de wacht goed zicht op de omgeving en stond hij tegelijk beschermd. Deze erkers hingen aan de gevel en heetten arkels. Meer over de geschiedenis van erkers kun je lezen in deze publicatie van het Cultureel Erfgoed.Waarom is de erker na de jaren 30 bijna verdwenen?
In de huidige woningbouw zie je de erker veel minder vaak. Je kunt wel zeggen dat de erker in de jaren 30 zijn hoogtepunt had. Na de Tweede Wereldoorlog werden er bijna geen erkers meer gebouwd of ontworpen. Wij vermoeden dat dit eerst te maken had met de wederopbouw en later met een veranderende tijdsgeest. Tijdens de wederopbouw stond snel en efficiënt bouwen centraal. De erker paste daar niet goed bij. Daarna werd de woningbouw grootschaliger en kreeg het modernisme meer invloed. Hierdoor werden er praktisch geen nieuwe erkers meer ontworpen. Natuurlijk zie je de erker soms nog terug in het straatbeeld, ook bij nieuwbouw. Maar dan gaat het meestal om nieuwbouw in jaren 30 stijl.Wat kun je doen met het inrichten van een erker in de woonkamer?
Een erker inrichten blijft voor veel bewoners een praktische uitdaging. Je bent gevallen voor de charme van een jaren 30 huis en wilt de woonkamer goed indelen. De erker zit meestal midden in de zithoek en heeft veel invloed op de ruimte. De vraag is dan: hoe maak je er één geheel van?
De erker hoort bij de woonkamer en werkt het mooist als hij onderdeel wordt van de zithoek. Dan voelt hij niet als een losse nis, maar als een vanzelfsprekend onderdeel van de ruimte.
Waarom is een erker soms lastig in te richten?
Wat je met de erker kunt doen, hangt af van de grootte van de woning en de vorm van de erker. Soms past er een erkerbank, soms een lage kast en soms alleen een losse stoel of een kleine leesplek.
Eerlijk gezegd blijft het vaak een uitdaging om van de erker ook iets praktisch te maken. De vorm is mooi, maar niet altijd makkelijk. Juist daarom is het belangrijk om de erker mee te nemen in het totale ontwerp van de woonkamer.
Is een erker geschikt als zitje of leesplek?
Onze voorkeur gaat er vaak naar uit om van de erker een leesplek of zitje te maken. Op die manier blijft de oorspronkelijke bedoeling van de erker voelbaar. Je zit op een plek die net iets loskomt van de rest van de woonkamer en tegelijk sterk verbonden is met buiten. Naast een los zitje of meubel kan je ook een op maat gemaakte erkerbank in de erker plaatsen. Als de vorm van de erker dit toelaat kan dit een leuke oplossing zijn.Welke bouwkundige gebreken komen vaak voor bij een erker?
Een erker heeft, net als de rest van een jaren 30 woning, vaak bouwkundige gebreken. Dat komt vooral doordat veel erkers inmiddels bijna 100 jaar oud zijn. De problemen kunnen variëren van houtrot door lekkage of slechte afwatering tot een te kleine regenpijp.
Ook een slechte of ontbrekende fundering komt voor, vooral bij erkers die later aan de woning zijn toegevoegd. Daarnaast raakt glas in lood in de erker regelmatig beschadigd. Bij een erker renoveren is het daarom belangrijk om niet alleen naar het kozijn te kijken, maar ook naar het dakje, de afwatering, de fundering en het metselwerk.
Waarom is regelmatige inspectie van een erker belangrijk?
Het is belangrijk om gebreken aan de erker op tijd te ontdekken en te herstellen. Daarmee voorkom je dat schade groter wordt en uiteindelijk invloed krijgt op de rest van de woning. Denk bijvoorbeeld aan lekkage die doorwerkt in het houtwerk of metselwerk.
Een regelmatige inspectie helpt om dit soort problemen vroeg te signaleren. Let daarbij vooral op:
- Houtrot;
- Lekkage of slechte afwatering;
- Een te kleine regenpijp;
- Slechte of ontbrekende fundering bij later aangebouwde erkers;
- Kapot glas in lood.
Hoe kun je een erker verduurzamen?
Het verduurzamen van een erker kan op verschillende manieren. Een belangrijke ingreep is het aanbrengen van dakisolatie. Dat wordt bij een erker soms vergeten, terwijl het dakje juist een plek kan zijn waar warmte verloren gaat.
Een andere mogelijkheid is het plaatsen van een voorzetwand. Dit is vaak wel een prijzige ingreep, omdat een vakman daarna alle aftimmering moet herstellen. Denk aan sierlijsten, dagkanten en vensterbanken.
Is vacuümglas geschikt voor een jaren 30 erker?
Een andere optie bij het verduurzamen van een jaren 30 erker is het vervangen van het glas door vacuümglas. Dit is dun isolatieglas dat vaak in bestaande kozijnen past. Daardoor hoeven de originele kozijnen meestal niet of nauwelijks te worden aangepast. Vacuümglas geeft een mooier resultaat dan dubbel glas. Bij dubbel glas zijn opdeklatten nodig, of moet het bestaande raamhout worden vervangen. Dat kan de uitstraling van de erker veranderen. Bij een karakteristieke jaren 30 woning wil je dat liever voorkomen.Wat kun je doen met glas in lood in een erker?
Een andere manier om de erker te verduurzamen is het glas in lood in dubbel glas te laten zetten. Zo blijft de uitstraling van het glas in lood behouden, terwijl de isolatiewaarde verbetert. Daarnaast helpt tocht- en kierdichting tegen warmteverlies. Het verduurzamen en isoleren van de erker kan zo bijdragen aan een energiezuiniger huis en lagere energiekosten, zonder dat het karakter van de jaren 30 woning verloren gaat. Mogelijke maatregelen zijn:- Dakisolatie;
- Voorzetwand;
- Vacuümglas of HR++ glas;
- Glas in lood in dubbel glas zetten;
- Tocht- en kierdichting.
Maar niet alleen in de erker zit glas in lood. Lees hier alles over glas in lood van jaren 30 woningen. Wil je niet alleen je erker, maar je hele jaren 30 woning verduurzamen? Lees hier meer over onze duurzame aanpak bij het verbouwen van jaren 30 woningen.
